Dane teleadresowe

Gimnazjum i Liceum
Ogólnokształcące LYKEION
Towarzystwo Oświatowe 

ul. Rajdowa 13
94 - 003 Łódź
(Retkinia)

tel: 42 686 86 87
fax: 42 689 09 32

Logo Szkoły

Logo Gimnazjum Liceum Lykeion Łódź

Galeria

Partnerzy / Sponsorzy nagród












Facebook

Drukuj

Autoagresja nastolatków

lek. med. Agnieszka Butwieka 1, mgr Adam Zalepa2,
dr hab. n. med. Agnieszka
Gmitrowicz 

1 z Kliniki Psychiatrii Młodzieżowej UM w Łodzi
Kierownik Kliniki: dr hab. n. med. Agnieszka Gmitrowicz
2 z Wyższej Szkoły Psychologii Społecznej w Warszawie

Streszczenie:

W artykule omówiono etiologię, czynniki ryzyka, postępowanie i programy prewencji zachowań samobójczych u młodzieży

Słowa kluczowe: samobójstwo, samouszkodzenia, czynniki ryzyka


Jeszcze nie wiem co powiem mojemu dziecku. Bo wtedy, kiedy to się działo, jedyną moją myślą i pragnieniem była śmierć.

Po prostu. Nie było szkoły, rodziny, dziecka; bliskich. Nic (32).


Definicja samouszkodzeń

Autoagresja jest zjawiskiem rozpoznawanym od czasów
Freuda, a nawet i wcześniej (por. Durkheim 1897), jednak do
tej pory nie opracowano dla niej kryteriów diagnostycznych.
Wprawdzie w K'D - 10, jak i w DSM - IV wymienia się
objawy związane z celowym samouszkodzeniem lub zacho-
waniami samobójczymi jako element zespołu stresu pourazo-
wego, osobowości z pogranicza czy zaburzeń depresyjnych,
ale w codziennej praktyce niewielu autoagresywnych nasto-
latków spełnia owe kryteria. Dlatego, zarówno na potrzeby
badań, jak i praktyki tworzono różne definicje, z których
wynika, że:

Samouszkodzenia to wszelki~ działania bez skutku
śmiertelnego (18), w których jednostka zmierza do wyrzą-
dzenia sobie natychmiastowej szkody bez zamiaru samo-
bójczego {2, 15) podjęte w sytuacji silnego napięcia polega-
jące m. in. na zadawaniu ran ciętych skóry, jej przyżeganiu
substancjami żrącymi. przypiekaniu lub przypalaniu, bądź
rzadziej połykaniu przedmiotów czy substancji trujących (11,
48). Tak sformułowana definicja odzwierciedla podejście
preferowane przez większość autorów, choć niezgodne
z propozycją WHO, która pod nazwą parasamobójstwa łączy
samouszkodzenie z próbą samobójczą (64).

Problem w zakresie terminologii i kryteriów wiąże się
z koniecznością uznania interdyscyplinarnego podejścia do
wskazanego zjawiska (26). Jednak mimo pewnych różnic
panuje zgoda co do tego, że obok zaburzeń psychicznych,
autoagresję wieku dorastania warunkują czynniki rodzinne
i psychologiczne.

Psychologiczne uwarunkowania
samouszkodze
ń

Należy na nie spojrzeć z perspektywy uzyskanych przez na-
stolatka w toku rozwoju zasobów osobistych takich, jak np.
poczucie kompetencji, ufności do świata czy silnej podstawo-
wej nadziei (25). Są one obok zasobów rodzinnych (np. sy-
tuacja materialna, wsparcie emocjonalne), narzędziami zaspo-
kajania potrzeb i stanowią swoisty bufor w sytuacjach silnie
stresujących czy kryzysowych (24, 67). Przede wszystkim
warunkują skuteczne rozwiązywanie problemów, a ich brak
utrudnia lub uniemożliwia prawidłowy rozwój. Jeśli jednost-
ka nie posiada odpowiednich środków lub jej życiowa histo-
ria ich wykorzystywania odnotowuje same porażki (np.
w patologicznej rodzinie czy ośrodku szkolno-wychowaw-
czym), to będzie próbowała sobie radzić w sposób destruk-
tywny (25) - nie przez rozwiązanie problemu, w które trzeba
zaangażować zasoby, ale przez obniżenie stresu za pomocą
alkoholu, narkotyków lub samouszkodzenia.

Dla mnie najlepszym lekarstwem na problemy w szkole, w
rodzinie, na mój strach, był widok mojej krwi. Nienawidziłam
siebie, swojego ciała, uspokajało mnie to, gdy je niszczyłam
...
Na początku cięłam ręce, ale rany
w tym miejscu były bardzo
łatwe do zauważenia, więc zaczęłam ciąć brzuch. Uspokajało
mnie to
, dawało złudzenie, że jestem silna, wytrzymała (33).

Wagę czynników psychologicznych związanych z procesem
rozwojowym podkreślają badania dowodząc, że samouszko-
dzenia i zachowania samobójcze, czyli myśli, deklaracje
próby i dokonane samobójstwa (64), odnotowywane są w
wieku 12-18 lat kilka krotnie częściej niż w okresie dziecięcym.


Przykładowo w USA myśli samobójcze pojawiały się u 11,6%
osób z populacji ogólnej, około 12% u dzieci w wieku 6-12
lat i aż 53% u młodzieży 13-19 lat (59). Warto tu wspomnieć,
że najtragiczniejsze z zachowań autoagresywnych - samobój-
stwo w przedziale wiekowym 13-17 lat kilka razy częściej
występuje w populacji chłopców; poniżej 13. r.ż. współczynnik
ten jest natomiast wyższy u dziewcząt (19). W przypadku sa-
mouszkodzeń, Steele i Doey analizując wyniki różnych badań
stwierdzają, że w populacji poniżej 15. r.ż. dochodzi do nich
4--5 razy częściej w przypadku dziewczynek. Ponadto podkre-
ślają, że akt autoagresji ma często charakter impulsywny bez
zamiaru samobójczego, a jego funkcją jest regulacja napięcia
i ucieczka od świadomości trudnej sytuacji (59). Dzieje się tak
dlatego, że w okresie adolescencji młodzi ludzie dokonują
przewartościowań, muszą zmierzyć się z nowymi zadaniami
rozwojowymi w oparciu o dotychczas osiągnięte zasoby oso-
biste i wsparcie środowiskowe. Kiedy jednak ich brakuje, sy-
tuacje stresujące przewyższają możliwości konstruktywnego
radzenia sobie. Dlatego samouszkodzenia nie muszą być obja-
wem zaburzeń psychicznych, lecz mogą stanowić dysfunkcjo-
nalną formę tendencji regulacyjno-adaptacyjnych (2, 18, 39)
w sytuacji utraty zasobów, zagrożenia ich utratą lub gdy zain-
westowane znaczące zasoby nie przynoszą oczekiwanego zysku
(25). Przykładowo, zakochany nastolatek zdrowy w sensie
psychopatologicznym, lecz nie posiadający odpowiednich za-
sobów (nadzieja, ufność w sens świata, grono przyjaciół, po-
czucie sprawstwa wzmocnione przez osiągnięcia sportowe
i szkolne itp.), zostaje odrzucony i pod wpływem impulsu
dokonuje samookaleczenia, które na chwilę pozwala uciec od
boles!lej samoświadomości i napięcia.

Mijajq dni, wszystko toczy się swoim torem. Tylko czy tym
właściwym? Lęki, problemy już nie daję rady. Sięgam po coś
ostrego, by znów poczuć tę ulgę i smak krwi spływającej po
ce. IłYstarczy żyletka, kolejna sznyta i już odpływa ze mnie
negatywne napięcie. Widzę krew, kra po ręce spływa, czuje
b
ól tym razem na zewnątrz, a nie w środku tak jest lepiej.
Teraz
tylko pozostał żal do samej siebie i blizny, które mam
nadzieje szybko znikną. Pytasz dlaczego? Nie wiem ... (27).

Funkcje samouszkodzeń

Samouszkodzenia są w zdecydowanej większości skrzętnie
ukrywane przez młodzież i rodziny, które się o tym przy-
padkowo dowiadują. Blizny pod długimi rękawami bluzek
i koszul świadczące często o bezradności w obliczu proble-
mów i jednych, i drugich, są dowodem cierpienia oraz braku
satysfakcjonujących więzi. Samookaleczenie może stać się
nawykiem, swoistym uzależnieniem, nad którym dorastający
nie mają pełnej kontroli i które po jakimś czasie znika,
o czym nie tylko piszą liczni autorzy (por. 11, 39), ale też
młodzież na forach internetowych w Polsce i na świecie (por.
30, 31, 34). Dzieje się tak ponieważ samouszkodzenia
w okresie dorastania mogą pełnić liczne funkcje, zwłaszcza
gdy nastolatkom brakuje umiejętności wyrażania emocji
i doświadczeń (2, 11, 39, 50):

- regulują napięcie i obniżają odczuwany lęk;

- służą radzeniu sobie z gniewem w formie bardziej akcepto-
wanej niż agresja, krzywdzenie innych lub są wyrazem
złości skierowanej na siebie;

- ułatwiają przywrócenie samokontroli i kontroli przez zogni-
skowanie bólu i opanowanie go oraz przezwyciężenie bier-
ności, poczucia bezradności;

- są instrumentem uzyskiwania niezależności przez łamanie
norm narzuconych przez innych i podkreślenie autonomii;

- służą ucieczce od samoświadomości, zastąpieniu cierpienia
psychicznego fizycznym;

- ułatwiają przezwyciężenie depersonalizacji i derealizacji,
czyli przywrócenie poczucia realności własnego ciała
i świata;

- służą ukaraniu siebie, jako wyraz 'pokuty odzwierciedlają ni-
ską samoocenę lub rzadziej ułatwiają obniżenie poczucia
wmy;

- pełnią rolę kary dla bliskich, wiążąc się z chęcią wywierania
wpływu na zachowania innych;

- komunikują innym, że dzieje się z jednostką coś złego;

- służą wyrażeniu doświadczeń traumatycznych lub ponowne-

mu przeżywaniu urazu w celu ich uporządkowania, zrozu-
mienia;

- stwarzają sytuacje umożliwiające opiekowanie się, troszcze-
nie o siebie przez pielęgnowanie zranionego ciała;

Przedstawione funkcje samookaleczenia z jednej strony
wskazują na chęć określenia granic własnej tożsamości,
z drugiej zaś na pragnienie porozumienia ze światem. Nie-
umiejętność werbalizacji uniemożliwia osiąganie konstruk-
tywnych rozwiązań, karząc niektórym dorastającym postrzegać
autoagresję jako jedyny dostępny środek porządkowania do-
świadczeń i adaptacji do stresu. Samookaleczenie jest zatem
objawem poważnych trudności w przezwyciężaniu kryzysu
rozwojowego adolescencji, normatywnie związanego ze
dorastaniem.

Samouszkodzenia jako objaw trudności
roz
wojowych

Przejście od jednego etapu wzrostu do kolejnego polega każ-
dorazowo na podjęciu nowych zadań i integracji poprzednich,
czemu towarzyszą napięcia nazywane kryzysami rozwojowy-
mi. Przezwyciężenie ich powoduje pozyskanie zasobów
osobistych (3, 8, 25):

- w niemowlęctwie - zyskanie podstawowego zaufania do
świata na bazie stabilnych więzi z opiekunami i silnej na-
dziei na zaspokojenie potrzeb;

- w dzieciństwie - przeświadczenie o wpływie na siebie i rze-
czywistość przez ukierunkowane działania (poczucie sa-
moświadomości i sprawstwa przez jawne wyrażanie po-
trzeb oraz oczekiwań konkretnych rezultatów);

- w wieku przedszkolnym - zyskanie poczucia inicjatywy,
umiejętności przyjmowania ról społecznych (np. przez za-
bawy w dom, policjantów i złodziei) i funkcjonowania
w grupie oraz uwewnętrznienie podstawowych wzorów
moralnych;

- w wieku szkolnym - zdobycie poczucia produktywności
i kompetencji oraz większej kontroli emocjonalnej i stabil-
niejszej, niezależnej od sytuacji samooceny;

- w okresie dojrzewania - ukształtowanie pozytywnego obrazu
ja, własnej tożsamości i celów życiowych, oparte na ade-
kwatnej samoocenie oraz uwewnętrznienie norm społecz-
no-kulturowych i wytworzenie na tym podłożu własnego
systemu wartości (co wiąże się z przewartościowaniem do-
tychczasowych doświadczeń).

Efektem niedostatku zasobów pozyskiwanych na kolejnych
etapach rozwoju mogą być odpowiednio (3, 69):

- poczucie nieufności do zagrażającego świata i słaba nadzieja;

- bezradność i wstyd;

- poczucie winy i nieumiejętność wyrażania emocji oraz do-

stosowania się do grupy przez pełnienie odpowiednich
ról;

- przekonanie o własnej niekompetencji i niższości oraz brak
dostatecznej kontroli emocjonalnej;

- brak adekwatnej samooceny i celu oraz przyjęcie tożsa-
mości negatywnej (osadzenie się w patologicznej roli poza
granicami prawa czy norm społecznych).

Zarówno agresja, jak i autoagresja wyraża sfrustrowane
po
trzeby i negatywne emocje (lęk, bezradność, wstyd, po-
czucie winy i niższości) spowodowane niedoborem zasobów
umożliwiających rozwiązywanie problemów (39, 67). De-
ficyty te kumulują się i z całą mocą ujawniają się w okresie
adolescencji, kiedy wzrastają wymagania dorosłych i rówie-
śników oraz rośnie wewnętrzna potrzeba przewartościowania
dotychczasowych doświadczeń w celu osiągnięcia dojrzałej
tożsamości (gotowości do pełnienia dojrzałych ról życiowych)
(56). W aspekcie zaburzeń systemu rodzinnego, niedostatki
zasobów osobistych mogą powodować nie tylko samouszko-
dzenia, ale też próby samobójcze (19,59,66).

Kontekst rodzinny a samouszkodzenia

Wstaję rano. Mama krzyczy. Jestem wyzywana od k. .. nie ma
czasu na cięcie. Płacze, biorę leki uspakajające. Idę do szko-
ły. Tam próbuję jakos wołać o pomoc. niestety nie udaje się.
Kda próba kończy się aczem. Przychoddo domu.
Z Linkin park w słuchawkach. Nie robię nic innego, niż biorę
ży
leti ido łóżka. zastanawiam się nad całym sensem
życia. 1 przychodzi ten moment. przykładam żyletkę do ciała.
B
oli. Cholernie. ale widocznie taką karę mam ponić, nale-
ży mi się to. Znowu płac. Najbardziej w cgu dnia. Potem
zapominam o wszystkich problemach, staram się zatamować
krew. To takie jakby znieczulające ... przychodzi mama z pra-
cy, dalsze ajery, idę spać. 1 historia się powtarza. (31).

Rodzina przez to, że dysponuje większymi i bardziej zróż-
nicowanymi zasobami niż dorastający człowiek, powinna
kompensować ich braki, dostosowując wsparcie do potrzeb
osobistych dziecka na danym etapie rozwoju (24, 25). Reak-
cje głównego opiekuna na potrzeby dziecka w pierwszych
dwóch latach życia odpowiadają za stworzenie więzi bezpiecz-
nej (warunkującej ufność i silną nadzieję na zaspokojenie

potrzeb w bezpiecznym świecie) lub pozabezpieczanej, która
w późniejszym wieku będzie rzutowana na relacje z przyja-
ciółmi i partnerami (35, 55). Przykładowo, analiza listów
pozostawionych przez młodocianych samobójców dokonana
przez O'Connora (46) wykazała, że niesatysfakcjonujące re-
lacje interpersonalne i poczucie odrzucenia/agresji, często
mimo posiadania wielu przyjaciół, były jednymi z głównych
motywów samobójczych. Izolacja psychiczna, jako czynnik
ryzyka aktów autoagresji jest warunkowana przez dysfunk-
cjonalne stosunki rodzinne, te z kolei często mają swoje
podłoże w niskim statusie społeczno-ekonomicznym (2, 18,
19, 40). Wśród czynników rodzinnych podwyższających ry-
zyko samookaleczeń i zachowań samobójczych wymieniana
jest poza tym niezadowalająca komunikacja i nadmierna
kontrola ze strony opiekunów niejednokrotnie łączona z per-
fekcjonistycznymi wymaganiami (11, 18,46). Aspekt komu-
nikacyjny obejmuje przy tym nie tylko aktywność werbalną,
ale również gesty i zachowania. Czasem zdarzają się rodzice
wyrażający troskę i bliskość na poziomie deklaratywnym,
podczas gdy na poziomie behawioralnym zaznaczają dystans,
a nawet wrogość. Badacze zwracają również uwagę na fakt,
że spora grupa autoagresywnej młodzieży pochodzi z rodzin
niepełnych lub adopcyjnych (2, 40). Za czynnik ryzyka uzna-
je się również chorobę psychiczną opiekunów, samobójczą
śmierć członka rodziny oraz przewlekłą chorobę somatyczną,
która w przypadku starszej młodzieży przedłuża zależnośĆ od
bliskich i ogranicza cele życiowe (11, 41, 65).

Samouszkodzenia jako następstwo
traumatyzujących wydarzeń

Autoagresję lokuje się również w kontekście następstw kry-
zy
su sytuacyjnego (losowego, trawnatycznego), wywołanego
szczególnie trudnymi sytuacjami, odbieranymi subiektywnie
przez jednostkę jako przekraczające jej możliwości poradzenia
sobie (np. wykorzystanie seksualne, przemoc w rodzinie,
śmierć opiekuna). Po zaistnieniu traumatyzującego wydarze-
nia występuje zazwyczaj tzw. stan transkryzysowy trwający
miesiące, a nawet lata, który charakteryzuje się spełnieniem
wielu kryteriów zespołu stresu pourazowego (PTSD), lecz nie
pozwala na postawienie tej diagnozy (36) ani rozpoznania
trwałego zaburzenia osobowości po przeżyciu sytuacji ekstre-
malnej, ani zaburzenia osobowości borderline (42, 49). Nie-
mniej jednak wielu badaczy zauważa, że wśród młodzieży
samookaleczającej się znaczna grupa lub nawet większość
doświadczyła przemocy fizycznej, wykorzystania seksualnego,
zaniedbania opieki, straty/rozłąki, nadużyć emocjonalnych (2,
11, 14,20,21,23). Ponadto przeżycia traumatyczne są przez
badaczy traktowane jako jeden z czynników ryzyka samobój-
stwa (58) oraz podłoże zaburzeń psychicznych, którym towa-
rzyszą samouszkodzenia i zachowania samobójcze (depresja,
PTSD, osobowość borderline, zaburzenia zachowania, zabu-
rzenia psychotyczne).

Ocena ryzyka samobójstwa

W każdym przypadku nastolatek zgłaszający myśli samobój-
cze wymaga dokładnej oceny ryzyka podjęcia próby i zbada-

nia sytuacji psychospołecznej towarzyszącej intencjom suicy-
dalnym. Oceny może dokonać pracownik ochrony zdrowia
(lekarz, lekarz psychiatra, pielęgniarka, psycholog, pracownik
socjalny) wyszkolony w zakresie postępowania z dziećmi
i młodzieżą z problemami psychicznymi (59). Niestety w
polskich warunkach dostępność ww. szkoleń wciąż jest zni-
koma. Dlatego pomocne może być stosowanie narzędzi

., przesiewowych dot. zachowań samobójczych obecnie
i w przeszłości oraz aktualnych stresorów. Do takich narzę-
dzrnależą: 4-itemowa wersja Skali Poczucia Beznadziejno-
ści Becka (BHS - The Beck Hopelessness Scale), części
Skali Depresji Hamitona (HDRS - Hamilton depression
rating scale)
i WHO-5 (WHO-5 Well Being Index) Wskaź-
niki Dobrego Samopoczucia (28). Mimo wady jaką jest to, że
zostały zaprojektowane do badania osób dorosłych, z powodu
niedostatku narzędzi skonstruowanych specjalnie dla dzieci
i młodzieży, powszechnie się je stosuje. Jedynie zaadaptowa-
na do stosowania u dzieci i młodzieży została wersja skali

"SAD PERSON SCALE" (nazwa pochodzi od pierwszych liter
ocenianych czynniki ryzyka w języku angielskim). Opisane
narzędzia psychometryczne przedstawiono w tabelach 1-4.

Prócz oceny samego pacjenta niezbędny jest wywiad od
rodziców lub opiekunów. Informacje uzyskane od samego
dziecka lub nastolatka mogą być niewystarczające ze wzglę-
du na jego stan emocjonalny i stopień rozwoju poznawczego.
Z drugiej strony rodzice mogą jednak nie zauważać objawów
depresyjnych. Dlatego wskazana jest cierpliwość lekarza
zadającego konkretne pytania w atmosferze akceptacji
i troski bez oceniania pacjenta, który wtedy łatwiej ujawni
myśli samobójcze. Oto kilka przykładowych pytań przesie-
wowych:

- Czy ostatnio wszystko idzie tak kiepsko, że masz wrażenie

że lepiej gdyby cię nie było?

- Czy myślałeś o tym by zrobić sobie krzywdę?

- Czy kiedykolwiek celowo zrobiłeś sobie krzywdę?

- Czy te myśli są związane z tym, że ostatnio nie widzisz sen-

su w życiu?

- Czy miałeś myśli dotyczące odebrania sobie życia?

- Kiedy miewasz takie myśli, czy zastanawiasz się, w jaki spo-

sób mógłbyś odebrać sobie życie?

- Czy kiedykolwiek próbowałeś to zrobić?

- Czy masz dostęp do środków, które mógłbyś użyć do odebra-

nia sobie życia?


Tabela 1. Adaptacja "SAD PERSON SCAL E" służąca do oceny ryzyka
samobójstwa u dzieci i młodzieży


Czynnik


Wynik

Płeć {l-męska; O-żeńska}


{O-l}

Wiek (1 > 1 Slat; 0< 1 S lat)


{O-l}

Nastrój depresyjny

I

(0-1)


I


Próba samobójcza w przeszłości

{O-.1}

Nadużywanie alkoholu


(O-l)

Zaburzenia wpływające na racjonalna ocenę sytuacji

(O-l)

(np. schizofrenia, zaburzenia afektywne, organiczne


uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego)


Brak wsparcia społecznego


(O-l)

Zorganizowany plan popełnienia samobójstwa

(O-l)

Brak krewnych


(0-1)

Choroba somatyczna


(0-1)

Wynik całkowity


(0-10)


Tabela 2. Pytania dotyczące zachowań semobójczych zawarte w Skali 
Depresji Hamitona.


Item

Wynik

Nie stwierdza się występowania myśli samobójczych

O

Pacjent ma poczucie braku sensu w życiu, ale nie deklaruje

1

chęci śm ierci


Pacjent chciałby przestać żyć ale nie snuje planów dotyczą-

2

cych odebrania sobie życia


Występuje prawdopodobieństwo, że pacjent planuje

3

popełnić samobójstwo


Próba samobójcza dokonana na kilka dni przed wywiadem

4

lub pacjent pod ścisłą obserwacja z powodu wysokiego


ryzyka samobójstwa




 Tabela 3. Wskaźniki Dobrego Samopoczucia {WHO-5 Well being index}.*


W ciągu ostatnich dwóch tygodni

cały czas

prawie

więcej niż

mniej niż

od czasu

nigdy



cały czas

porowę

porowę

do czasu





czasu

czasu



Czułam się wesoła/Czułem się wesoły i w dobrym nastroju

5

4

3

2

1

O

Czułam się spokojna i odprężona/Czułem się spokojny i odprężony

5

4

3

2

1

O

Czułam się aktywna i energiczna/Czułem się aktywny i energiczny

S

4

3

2

1

O

Budziłam się z uczuciem świeżości i wypoczęta/Budziłem się z uczuciem

S

4

3

2

1

O

świeżości i wypoczęty







Moje życie codzienne było wypełnione interesującymi mnie sprawami

5

4

3

2

1

O

*Wynik surowy uzyskuje się poprzez zsumowanie wyników odpowiedzi na pięć pytań. Wynik surowy mieści się w przedziale od p do 25, przy czym

O oznacza najgorszą z możliwych jakość życia a 25 oznacza najlepszą z możliwych jakość życia. Aby otrzymać wynik procentowy w skali od O do 100,
wynik procentowy należy pomnożyć przez 4. W wyniku procentowym O oznacza najgorszą z możliwych, a wynik 100 oznacza najlepszą z możliwych
jakość życia.


Tabela 4. 4-itemowa wersja Skali Poczucia Beznadziejności Becka (1).*
1. Sądzę, że w przyszłości odniosę sukces w tym na czym mi najbardziej
zależy.

2.  Czarno widzę moją przyszłość.

3.Po prostu nie odpoczywam i nie mam powodów sadzić, że będę
w przyszłości.

4. Pokładam dużą wiarę w przyszłości. .-~

*Odpowiedź pozytywną ocenia się jako O, a negatywna jako 1.

W trakcie wywiadu warto także skupić się na zachowaniach
samobójczych (lO) w przeszłości, zastosowanej metodzie ijej
potencjalnej śmiertelności. W tym celu pomocne może być
zwrócenie uwagi na następujące kwestie:

- Co pacjent zrobił w celu odebrania sobie życia? - nazwy za-
żytych leków, dawki, liczba tabletek, rozległość samousz-
kodzeń, użyte narzędzie itp.

- Jakie było wyobrażenie pacjenta o skuteczności wybranej
metody? Czy wiedział jakie będą konsekwencje?

- Jakie były konsekwencje zdrowotne? - np. konieczność hos-
pitalizacji w Oddziale Ostrych Zatruć, potrzeba chirurgicz-
nego zaopatrzenie ran, widoczność blizn.

Tabela 5. Czynniki ryzyka zachowań samobójczych 'wśród młodzieży.


Rodzaj

Czynnik


czynników



Czynniki

Niska masa urodzeniowa

perinatalne

Młodociana matka


Niski poziom wykształcenia matki

Zaburzenia

Zaburzenia afektywne (choroba afektywna

psychiczne

dwubiegunowa, dystymia, depresja)


Zaburzenia lekowe


Nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych


Schizofrenia



Zaburzenia odżywiania


Zaburzenia adaptacyjne


Zaburzenia osobowości

Czynniki

Bezrobocie


psychosocjalne

Przestępczość



Wychowanie w rodzinie zastępczej


Hospitalizacja

-


-


Niedawny wypis ze szpitala psychiatryczneqo


Poczucie straty w niedalekiej przeszłości (utrata


bliskiej osoby, pozycji w środowisku rodzinnym


i rówieśniczym, możliwości kontynuowania edukacji,


przynależności kulturowej)

Choroby

Padaczka


somatyczne

Urazy ośrodkowego układu nerwowego


Stwardnienie rozsiane


Nowotwory



HIV/AIDS



Cukrzyca


Inne

Próba samobójcza w przeszłość


Przypadki samobójstw u krewnych


Zaburzenia psychiczne u rodziców


Wykorzystywanie fizyczne lub seksualne w przesz/ości


·Orientacja homoseksualna


- Co było bezpośrednią przyczyną podjęcia próby?

- Czy problem, który popchnął pacjenta do targniecie się na

życie został rozwiązany?

- Co w chwili obecnej pacjent czuje w stosunku do tego zda-
rzenia?

- Czy istnieje ryzyko podjęcia kolejnej próby?

Do głównych znaków alarmowych, które powinny wzbu-
dzić nasz niepokój w trakcie wywiadu należą: grożenie zabi-
ciem się, poszukiwanie sposobu popełniania samobójstwa
(zbieranie tabletek, kupowanie broni, pisanie lub mówienie
o śmierci, umieraniu, samobójstwie i/lub dokonywane wcze-
śniej samouszkodzenia). Przy ocenie zagrożenia samobój-
stwem należy także wziąć pod uwagę pozostałe czynniki ry-
zyka (4-6,9, 16,43-45) i czynniki protekcyjne, które dokład-
nie ilustrują tabele.

Jeśli oceny ryzyka samobójstwa dokonuje lekarz inny niż
psychiatra, należy rozważyć potrzebę konsultacji psychiatrycz-
nej szczególnie w przypadku:

- pacjentów po próbie samobójczej illub samouszkadzających
się z planami dotyczącymi odebrania sobie życia.

- osób z prawdopodobnymi zaburzeniami psychicznymi szcze-
gólnie w ciężkiej depresji, ze schizofrenią lub prezentują-
cych objawy psychotyczne, używających substancji psy-
ohoaktywnych.

- pacjentów, których zachowanie sugeruje zaburzenia .p~y-
chiczne (po przypadkowym przedawkowaniu leków, zgła-
szających niewytłumaczalne, liczne objawy somatyczne,
podejmujących liczne zachowania ryzykowne, impulsyw-
nych, dokonujących samouszkodzeń).

- pacjentów wypisanych w ciągu ostatniego miesiąca z oddzia-
łu stacjonarnego szpitala psychiatrycznego lub hospitalizo-
wanych z powodu licznych objawów somatycznych i prze-
jawiający zachowania samobójcze.

Po dokonaniu oceny zagrożenia samobójstwem należy
rozważyć czy w danym przypadku konieczna jest hospitali-
zacja, zwracając szczególną uwagę na brak wsparcia społecz-
nego, który towarzyszy wysokiemu ryzyku (59). Mimo że
hospitalizacja w stacjonarnym oddziale psychiatrycznym
należy do standardowych, najskuteczniejszych środków zapo-
biegawczych jakie możemy podjąć, należy pamiętać, że nie
jest to środek idealny. 5% wszystkich dokonanych samobójstw
w Stanach Zjednoczonych ma miejsce właśnie w stacjonar-
nych oddziałach psychiatrycznych. Nie ma także dowodów
na to, że hospitalizacja zmniejsza ryzyko samobójstwa po
wypisie (22). W Szwecji 30% pacjentów dokonujących samo-
bójstwa popełnia je w ciągu 28 dni od wypisu z oddziału,
10% w samym szpitalu lub jego okolicy.

W P?djęciu decyzji dotyczącej dalszego postępowania
z nastolatkiem zgłaszającym myśli samobójcze może być
pomocna skala "SAD PERSON" (tabela l) i kwalifikacja
pacjenta do odpowiedniej grUpy ryzyka (tabele 5-6), a następ-
nie postępowanie zgodne ze schematem (1, 37, tabela 7).
Oczywiście przedstawione schematy należy traktować jako
wskazówki, a nie jako bezwzględne wytyczne, szczególnie,
że zostały one opracowane w krajach, gdzie istnieją znacznie
lepsze metody wsparcia ze strony służb pozamedycznych.


Tabela 6. Czynniki protekcyjne zachowań samobójczych wślód
młodzieży.


Rodzaj czynników

Czynnik

Czynniki poznawcze

Poczucie własnej wartości

i osobowościowe

Poszukiwanie pomocy w przypadku problemów



Poszukiwanie rady od innych w momencie



podejmowania ważnych decyzji



Otwartość na rady innych



Duchowość, wiara w Boga



Poczucie odpowiedzialności wobec rodziny



Pozytywne strategie radzenia sobie i rozwiązy-



wania problemów



Pozytywna ocena własnych umiejętności



i osiągnięć

Czynniki rodzinne

Dobre relacje rodzinne



Wsparcie ze strony rodziny

,

..

Stabilna rodzina

Czynniki społeczno-

Dobre relacje z rówieśnikami

kulturowe

Wsparcie ze strony znaczących osób



Dobre funkcjonowanie społeczne (w pracy,



szkole, klubach sportowych, kościele)



Grupa rówieśnicza wolna od stosowania



substancji psychoaktywnych



Poczucie satysfakcji z życia

Czynniki

Aktywność fizyczna

środowiskowe

Środowisko wolne od substancji



psychoaktywnych i papierosów



Higiena snu



Zdrowa dieta

Odesłanie nastolatka, który zgłaszał myśli samobójcze,
z izby przyjęć może mieć miejsce dopiero po zebraniu do-
kładnego wywiadu od pacjenta jego rodziny. Osoby, pod
których opieką się znajduje należy uprzedzić o konieczności
usunięcia z otoczenia pacjenta środków, mogących stać się
narzędziami dokonania próby (broń, silnie działające leki).

Kontrakt nie-samobójczy

Kontraktem nazywamy ustne lub pisemne zobowiązanie pa-
cjenta do tego, że nie podejmie działań samouszkadzających,
a pojawiające się zamiary samobójcze będzie zgłaszał osobie
dorosłej (7, 53). Zalecenia ekspertów dotyczące stosowania
kontraktu z pacjentem zgłaszającym myśli samobójcze są
sprzeczne (52, 59, 60). Nie są dostępne metaanalizy badań,
które potwierdzałyby skuteczność takiego kontraktu. Opubli-
kowane w 2008 roku wyniki wieloośrodkowego, randomizo-
wanego badania będącego częścią większego projektu Świa-
towej Organizacji Zdrowia o nazwie SUPREMISS wskazują
na skuteczność połączenia szybkiej interwencji i kontrak-
tu z kontrolnym telefonicznym kontaktem z pacjentem,
jako metody zmniejszającej ryzyko zgonu z powodu samo-
bójstwa w ciągu 18 miesięcy po poprzedniej próbie (17). Na
uwagę zasługuje także fakt, że badanie zostało przeprowadzo-
ne w krajach o niewielkich nakładach na opiekę medyczną
(Brazylia, Sri Lanka, Chiny, Indie, Iran). Niewątpliwie sku-


teczność kontraktu zależy od dobrej relacji terapeutycznej
z klinicystą spisującym kontrakt (57). W żadnym wypadku
nie należy zawierać kontraktu w sytuacji nagIego zagro-
żenia, szczególnie gdy pacjent nie jest znany lekarzowi, z
którym kontrakt jest zawierany (54). Trzeba pamiętać, że jeśli
już decydujemy się na zawarcie kontraktu powinniśmy to
odnotować w dokumentacji.

Programy prewencji zachowań samobójczych
W programach zapobiegania samobójstwom adresowanych do
dzieci i młodzieży, podstawę stanowią interwencje w ramach
szkoły (63). Programy mogą mieć charakter ogólny, jak i mogą
być skupione na realizacji konkretnego celu jak np. trening

. umiejętności dla młodzieży z grup wysokiego ryzyka, przesiew
w kierunku występowania zachowań samobójczych (16) czy
programy pointerwencyjne (58). Zastosowanie treningu umie-
jętności w warunkach szkolnych oraz programów wsparcia
społecznego prowadzi do zmniejszenia nasilenia zachowań
samobójczych, wypracowania pozytywnych postaw i umie-
jętności radzenia sobie z problemami (38, 47, 68), a co za tym
idzie osłabienia czynników ryzyka przy wzmocnieniu czyn-
ników protekcyjnych wśród młodzieży (12, 51, 61, 62).
W chwili obecnej na terenie Europy prowadzony jest zakro-
jony na szeroka skalę projekt SEYLE-EU (Saving and Em-
powering Young Lives In Europe). W projekcie bierze udział
dwanaście krajów europejskich: Austria, Estonia, Francja,
Niemcy, Irlandia, Węgry, Włochy, Rumunia, Słowenia, Hisz-

- pania, Szwecja, Izrael. Do głównych celów przedsięwzięcia
należy nie tylko uzyskanie danych epidemiologicznych doty-
czących zachowań ryzykownych, dobrego samopoczucia (ang.
well-being), depresji i zachowań samobójczych, ale i zasto-
sowanie interwencji skierowanych na zmniejszenie zachowań
niepożądanych w postaci programów promocyjnych zwięk-
szających świadomość uczniów w zakresie pozytywnych
zachowań, skriningu wyłaniającego osoby z grup ryzyka.
Szkoleni są przy tym nauczyciele i rodzice w zakresie rozpo-

Tabela .7. Postępowanie z pacjentem z myślami samo~ójczymi
w zależności od ryzyka samobójstwa


Ryzyko

Postępowanie

samobójstwa


Wysokie

Pacjent pod ścisłą obserwacją (w zależności od

lub bardzo

sytuacji aktywne zaangażowanie rodziny, pracowni-

wysokie

ków opieki medycznej i policji)


Leki sedacyjne (benzodiazepiny, neuroleptyki)


Wsparcie psychologiczne

Ryzyko

Wzrost częstości wizyt u specjalisty

umiarkowane

Aktywne zaangażowanie członków rodziny


w działania terapeutyczne (jeśli jest to możliwe)


Częsta ocena


Możliwość kontaktu z centrum kryzysowym


w momencie pogorszenia


Kontakt telefoniczny w celu monitorowania postępu


leczenia

Niskie lub

Kolejna ocena ryzyka w zależności od aktualnego

brak ryzyka

stanu psychicznego


znawania sygnałów ryzyka. Kolejnym etapem ma być analiza
skuteczności zastosowanych interwencji (13, 29). Na wyniki
i wnioski będzie trzeba jednak poczekać kilka lat.

Poza realizacją programów, skuteczność w przeciwdziała-
niu zachowaniom samobójczym udowodniła psychoterapia
poznawczo-behawioralna, dialektyczno-behawioralna i terapia
skoncentrowana na rozwiązaniu (18, 46, 58). W przypadku
skuteczności innych metod terapeutycznych brakuje jedno-
znacznych danych lub przeprowadzono zbyt mało badań na-
ukowych, co nie oznacza, że są nieskuteczne

Chociaż w Polsce brakuje realizowanych na szeroką skalę
programów prewencyjnych i zintegrowanego systemu pomo-
cy nastolatkom zagrożonym samobójstwem, coraz więcej osób
ze środowisk medycznych i pozamedycznych wyraża zainte-
resowanie suicydologią. Autorzy artykułu mają nadzieję, że
w niedalekiej przyszłości lekarze nie będą zdani sami na
siebie, zyskując pomoc i wsparcie ze strony instytucji podej-
mujących interdyscyplinarne działania w zakresie szkoleń,
warsztatów, interwencji kryzysowej oraz terapii, tworząc
jednolity system opieki nad młodzieżą z grupy ryzyka.

Pismiennictwo:

1. Aish A-M., Wasserman D. Ooes Beck's Hopelessness Scale really measure several cornponents?
Psychological Medicine. 2001;31, 367-372.

2. Babiker G., Arnold L. Autoagresja, mowa zranionego ciała. GWP, Gdańsk 2003.

3.Bardziejewska M., Brzezińska A., Hejmanowski S. Osiągnięcia i zagrożenia dla młodzieży okre-
su dorastania. W: Brzezińska A, Hornowska E. (red.), Dzieci i młodzież wobec agresji i przemocy.
Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007.

4. Bertolote J.M., Fleischmann A. 5uicide and psychiatrie diagnosis: a worldwide perspective.
World Psychiatry. 2002;1:181-5.

5. Bertolote J.M., Fleischmann A., De Leo D., Wasserman D. Psychiatric diagnoses and suicide:
revisiting the evidence. Crisis. 2004;25:147-55.

6. Bertolote J.M., Fleischmann A., De Leo D., Wasserman D. 5uicide and mental disorders: do we
know enough? Br J Psychiatry. 2003;183:382-3.

7. Brent D.A., Holder D., Kolko D.A clinical psychotherapy trial for adolescent depression com-
paring cognitive. family and supportive therapy. Arch Gen Psychiatry. 1997;54:877-85.

8. Brzezińska AJ. Jak przebiega rozwój człowieka? W: Brzezińska A.1. (red.), Psychologiczne por-
trety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. GWP, Gdańsk 2005.

9. Christoffersen M.N., Poulsen H.D., Nielsen A. Attempted suicide among young people: risk
factors in a prospective register based study of Danish chiłdren born in 1966. Acta Psychiatr
5cand. 2003;108:350-8.

l O, De Leo D., Burgis S., Bertolote J.M., Kerkhof AJ., Bille-Brahe U. Definitions of suicidal beha-
vior: lessons learned from the WHO/EURO multicentre 5tudy. Crisis. 2006;27:4-15.

11. Eckhardt A. Autoagresja. Wydawnictwo W. A. 8., Warszawa 1998.

12.Eggert L.L., Thompson E.A., Herting J.R., Nicholas LJ. Reducing suicide petenttal among hi-
qh-rtsk youth: tests of a school-based prevention program. Suicide Lile Threat Behav.
1995;25:276-96.

13. European Psychiatric Association (EPA) 18th European Congress of Psychiatry Abstract vol.25
suppl, 1 2010.

14. Favazza AR, Rosenthal R J. Diagnostic inssues in self-mutilation. Hospital and Community
Psychiatry. 1993;44 :134 - 40.

15. Favazza AR Bodies under siege: self-mutilation and body modification in culture and psy-
chiatry. The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1996.

16. Fleischmann A., Bertolote J.M., Belfer M., Beautrais A. Completed Suicide and Psychiatrie
Oiagnoses in Young People: A Critical Examination of the Evidence American Journal of Orthop-
sychiatry 2005;75:676-83.

17. Fleischmann A., Bertolote J.M., Wasserman D., De Leo D., Bolhari J., Botega N.J., De Silva D,
Phillips M., Vijayakumar L., Vamik A., Schlebusch L., Thanh H.T. Effectiveness of brief interven-
tian and contact for suicide attempters: a randomized controlled trial in five countries. Buli
World Health Organ. 2008;86:703-9.

18. Fox c., Hawton K. Jak, dlaczego, kiedy rozmawiać z młodymi zagrożonymi samobójstwem.,
Wydawniawo Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2009.

19. Gmitrowicz A. Uwarunkowania zachowań samobójczych młodzieży. Suicydologia. 2005;1 :71-7.

20.Gmitrowicz A., Lewandowska A. Czynniki ryzyka i konsekwencje doświadczania przemocy
fizycznej wśród młodzieży. Psychiatria i Psychologia Kliniczna. 2008;8:192-203.

21. Gmitrowicz A., Rosa K., Regionalny Program Zapobiegania Samobójstwom Młodzieży. Su-
icydologia. 2007; 3:18-22.

22. Gould M.5., Greenberg T, Velting D.M., 5haffer D. Youth suicide risk and preventive interven-
tions: a review of the past 10 years. JAm Acad Child Adolesc Psychiatry. 2003;42:386-405.

23. Herman J. L. Przemoc. Uraz psychiczny i powrót do równowagi. GWP, Gdańsk 2000.

24. Herzen 1., Sęk H. Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 200B.

25.Hobloll 5. E. Stres, kultura i społeczeństwo. Psychologia i filozofia stresu. GWP, Gdańsk
2005.

26. Hołyst B. Suicydologia. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2002 .

27.  http://anonimsamo.bloog.pl/kat,0,page,2,.?ticaid=69b39

28. http://www.cure4you.dk!354/WHO-S_Polish.pdf

29. http://www.seyle.org

30.http://www.wizaz.pl/lorum/showthread.php?s
31.http://www.wizaz.pl/forum/showthread.php ?s=91 bb97bbd515b8981 a3bad277e-
ec5380&t=78429&page=8

31.  http://www.wizaz.pl!forum/showthread.php?t=78429&page= 10

32. http://www.wizaz.pl/forum/showthread.php?t=78429&page=7

33. http://www.zaburzenia.pl/forum/viewtopic.php ?t= 148

35.lniewicz G. Więzi rodzinne z perspektywy teorii przywiązania. W: Józefik B., Iniewicz G. (red.l,
Koncepcja przywiązania. Od teorii do praktyki klinicznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Jaqieloń-
skiego. Kraków 2008.

36. James R K., Gilliland 8. E. Strategie interwencji kryzysowej. Wydawnictwo Edukacyjne PAR-
PA, Warszawa 2006.

37. Juhnke G.e,., The adapted-5AD PERSONS: A suicide assessment scale designed lor use with
children. By: Elementary 5chool Guidance and Counseling. 1996; 30:252-58.

38. Klingman A., Hochdorf Z. Coping with distress and sell harm: the lmpact of a primary pre-
vention program among adolescents. J Adolesc. 1993;16:121-140.

39. Kubacka-Jasiecka D. Agresja i autodestrukcja z perspektywy obronno adaptacyjnych dążeń
Ja. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 2006.

40. Lewandowska A., Śmigielski J., Gmitrowicz A. Rodzinne czynniki ryzyka a samouszkodzenia
u młodzieży szkolnej. Psychiatria i Psychologia Kliniczna. 2004; 4.

41. Makara-5tudzińska M., Turek R. Samobójstwo w chorobach somatycznych. Suicydologia.
2005;1 :51-4.

42. McLean LM. Implications of childhood sexual abuse for adult borderline personality dis order
and complex posttraumatic stress disorder. American Journal of Psychiatry. 2003;160: 369-71.
43. Mittendorfer-Rutz E., Wasserman D., Rasmussen F. Familial clustering of suicidal behaviour
and psychopathology in young suicide attempters A register-based nested case controi study
Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol . 2008;43:28-36.

44. Mittendorfer-Rutz E., Wasserman D., Rasmussen F. Fetal and childhood growth and the risk
of violent and non-violent suicide attempts: a cohort study of 318,953 men. J Epidemiol Com-
munity Health. 2008;62:168-73.

45. Mittendorfer-Rutz E., Wasserman D., Rasmussen F. Restricted fetal growth and adverse ma-
ternal psychosocial and socioeconomic conditions as risk factors for suicidal behaviour of of-
Ispring: a cohort study Lancet 2004; 364: 1135-40.

46. O'Connor R, Sheehy N. Zrozumieć samobójcę. GWP, Gdańsk 2002.

47.Orbach 1., Bar-Joseph H.The impact of a suicide prevention program lor adolescents on suicicjal
tendencies, hopelessness, ego identity, and coping. Suicide Life Threat Behav. 1993;23:120-129.
48. Orzechowska A., Wysokiński A., Balecka A., Drozda R, Florkowski A., Galecki P., Zboral;kiK"
Talarowska M. Samouszkodzenia wśród więźniów a czynniki psychospołeczne. Suicydologia,
2008;4:42-8.

49. Popiel A., Pragłowska E. Psychopatologia reakcji na traumatyczne wydarzenia. W: Strelau J.,
Zawadzki 8., Kaczmarek M. (red.), Konsekwencje psychiczne traumy, uwarunkowania i terapia.
Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009.

50. Preti A., Miotto P. Suicide in classical mythology. Acta Psychitrica 5candinavica. 2005;111:
384-91.

51. Randell 8.p., Eggert L.L., Pike K.C.lmmediate post intervention effects of two briel youth su-
icide prevention interventions. Suicide Life Threat Behav. 2001 ;31 :41-61.

52. Reid WHo Promises, promises: Don't rely on patients' no-suicide/no-violence "contracts" J
Pract Psychiatry Behav Health. 1998;4:316-18.

53. Rotheram M.J. Evaluation of imminent danger for suicide among youth. Am J Orthopsy-
chiatry. 1987;57:102-10.

54. Sakinolsky I. Suicide and suicidality. In: Goldbloom DS. Psychiatric clinical skilIs. Elsevier,
Burlington 2005.

55. Schafler R. H. Psychologia dziecka. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

56. Schaffer R. H. Rozwój społeczny. Dzieciństwo i młodość. Wydawnictwo UJ, Kraków 2006.

57.Simon RI. The suicide prevention contract: clinical, lega I, and risk management issues. J Am
Acad Psychiatry Law. 1999;27:445-50.

58. Steele M.M., Doey T. Suicidal behaviour in children and adolescents Part 2: Treatment and
prevention. The Canadian Journal of Psychiatry, 2007; 52 (6 su ppł. 1): 355-455.

59. Steele M. M., Doey T Zachowania samobójcze u dzieci i młodzieży. Część I: Etiologia i ~n-
niki ryzyka. Medycyna Praktyczna Psychiatria. 2008; 3:76-90.

60. Suominen K.H. lsornetsa ET Ostamo Al L6nnqvist JK. Health care contaets before and after
attempted suicide. 50c Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2002;37: 89-94.

61. Thompson E.A., Eggert L.L., Herting J.R. Mediating eflects of an indicated prevention pro-
gram for reducing youth depression and suicide risk behaviors. Suicide Life Threat Behav.
2000;30:252-71.

62. Thompson E.A., Eggert L.L., Randell B.P., Pike K.c. Evaluation of indicated suicide risk preven-
tion approaches for potential high school dropouts. Am J Public Health. 2001 ;91 :742-52.

63. WHO For which strategies of suicide prevention is there evidence of eflectiveness? WHO,
Geneva 2004, pS.

64. WHO World report on violence and health, CHAPTER 7. SELF-DIRECTED VIOLENCE WHO,
Geneva 2002, p185.

65. WHO Zapobieganie samobójstwom. Poradnik dla lekarzy pierwszego kontaktu. Wydawca:

Polskie Towarzystwo Suicydologiczne. 2003.

66. WHO, Bi~ro Rzecznika Praw Dziecka, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Polskie Towarzystwo
Suicydologiczne Zapobieganie samobójstwom. Poradnik dla nauczycieli i innych pracowników
szkoły. Ministerstwa Edukacji Narodowej, 2007.

67. Zdankiewicz-Scigała E. Nadzieja podstawowa jako moderator procesu adaptacji po traumie.
W: Strelau J., Zawadzki B., Kaczmarek M. (red.), Konsekwencje psychiczne traumy, uwarunko-
wania i terapia. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009.

68. Zenere F.J., Lazarus PJ. The decline of youth suicidal behavior in an urban, multicultural pu-
blic school system fallowing the introduction of a suicide prevention and intervention program.
Suicide Lile Threat Behav. 1997;27:387-402.

69. Ziółkowska B. Okres dorastania. Jak rozpoznać ryzyko i jak pomagać? W: Brzezińska A. I.
(red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. GWP, Gdańsk:
2005.

 

Ogłoszenia

Warsztaty kreatywne
Mistrz i Uczeń
- warsztaty antropologiczne
- decoupage
- tworzenie biżuterii
- mozaiki ceramiczne
- gra na bębnach afrykańskich

i inne

kliknij po szczegóły


Bal karnawałowy

Dla rodziców i uczniów
naszej szkoły 
i ich znajomych

kliknij po szczegóły

Sonda

Jaki profil nauczania byś wybrał/a?
 

Programy



Egzamin gimnazjalny z OPERONEM
Matura z OPERONEM

   


Praca z uczniami dyslektycznymi

z wykorzystaniem treningów

NLP










Informacje

Wykaz podręczników


WYKAZ PODRĘCZNIKÓW DO GIMNAZJUM I LICEUM DLA KLASI_2012_2013.docWYKAZ PODRĘCZNIKÓW DO GIMNAZJUM I LICEUM DLA KLAS 1  2013/2014




 
Zastępstwa w planie lekcji

Zmiany w planie/zastępstwa

 brak zastepstw


 
Stypendia Prezesa Rady Ministrów

Uczniowie, którzy otrzymali Stypendia Prezesa Rady Ministrów:


»  Piotr Piotrowski

»  Juliusz Frankowski

»  Aleksandra Konicka

» Lija Rubajczyk

Gratulujemy !



Arnold Rutkowski

Absolwent naszego Liceum Arnold Rutkowski,jest jednym z najbardziej cenionych polskich śpiewaków,a do jego popisowych ról należą: Książe w Rigoletto G.Verdiego, Rodolfo w La Boheme G.Pucciniego, oraz Don Jose w Carmen G.Bizeta.
Zobacz więcej

Powiadamianie

Zamów powiadamianie o zmianach w planie lekcji